THE WALL STREET JOURNAL აშშ
უოლტერ მიდი
ბაქო, აზერბაიჯანი – შაბათს, 19 ივნისს, აზერბაიჯანმა გაათავისუფლა 15 სომეხი სამხედრო ტყვე – 97 ათასი ქვეითსაწინააღმდეგო და ტანკსაწინააღმდეგო ნაღმის ადგილმდებარეობის შესახებ ინფორმაციის სანაცვლოდ. ეს ნაღმები სომხეთმა ჩააწყო იმ ტერიტორიებზე, რომლებიც აზერბაიჯანმა ბრძოლით დაიბრუნა გასული წლის შემოდგომაზე. ეს იყო მკაფიო ნიშანი იმისა, რომ ამერიკული დიპლომატია კავკასიაში ცოცხალია და ვითარდება. ორშაბათს, 21 ივნისს, ვადამდელ არჩევნებზე პრემიერ-მინისტრ ნიკოლ ფაშინიანის გამარჯვება მიუთითებს, რომ დიპლომატიური შესაძლებლობების ფანჯარა ღია რჩება. თუმცა აშშ-ს სახელმწიფო დეპარტამენტს მოუწევს ფრთხილად მოქმედება. ამ რეგიონში რჩება ბევრი გეოპოლიტიკური ნაღმი და ამერიკელი დიპლომატების (რომლებმაც შეათანხმეს ტყვეების გადაცემა) მცდარ ნაბიჯს – მოჰყვება აფეთქება, რამაც შეიძლება მათი კარიერა შეიწიროს
კავკასია – ერთ-ერთი რთული და შორეული, მაგრამ სტრატეგიული რეგიონია, რომელსაც ამერიკელები ხშირად ყურადღებას არ აქცევენ. ეს არის ერთადერთი გზა, რომლითაც ცენტრალური აზიის ნავთობი და გაზი შეიძლება რუსეთისა და ირანის გვერდის ავლით დასავლეთში მოხვდეს. მას შემდეგ, რაც 1990 წელს, სამხრეთ კავკასიის ყოფილმა საბჭოთა რესპუბლიკებმა დამოუკიდებლობა გამოაცხადეს, იყო რამდენიმე კონფლიქტი საქართველოში, 2 კონფლიქტი მშფოთვარე ჩეჩნეთში და კიდევ ორი კონფლიქტი მთიანი ყარაბაღისთვის სომხეთსა და აზერბაიჯანს შორის – ეს რეგიონი ძირითადად სომხებითაა დასახლებული, მაგრამ ფორმალურად აზერბაიჯანის ტერიტორიად ითვლება.
კონფლიქტები კავკასიაში დიდ გავლენას ახდენს მსოფლიო წესრიგზე. 1999 წელს, მეორე ომი ჩეჩნეთში დაეხმარა ვლადიმერ პუტინს, კონტროლი დაემყარებინა მთელ რუსეთის ფედერაციაზე. 2008 წელს, მისი შეჭრა საქართველოში, იქცა მომენტად, როცა რუსეთმა პირველად გაუგზავნა გამოწვევა საერთაშორისო წესრიგს, რომელიც მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ დამყარდა. შარშანდელი ომი მთიანი ყარაბაღისთვის, რომელშიც აზერბაიჯანულმა ძალებმა აქტიურად გამოიყენეს თურქეთში და ისრაელში წარმოებული უპილოტო საფრენი აპარატები და გამანადგურებელი მარცხი მიაყენეს რუსეთის მხარდაჭერით მოქმედ სომხურ ძალებს, ასევე მოასწავებდა ცვლილებას მსოფლიო პოლიტიკაში, ვინაიდან მოახდინა იმის დემონსტრირება, რომ მაღალტექნოლოგიური დრონები ხდება მნიშვნელოვანი ფაქტორი პატარა ქვეყნებს შორის კონფლიქტებში.
აშშ-ს კავკასიური პოლიტიკის მთავარი პრობლემა ისაა, რომ ამერიკულ ფასეულობებსა და ინტერესებს შეუძლია მისი გაფანტვა სხვადასახვა მიმართულებით. აშშ-ს კავშირები სომხეთთან ძლიერი და ღრმაა. ამერიკელი მისიონერები და მასწავლებლები აქტიურად მონაწილეობდნენ სომხური თემის ცხოვრებაში მე-19 საუკუნის ოსმალეთის იმპერიაში. ყველაზე საზარელი ამბების მთხრობელებიც ისინი იყვნენ სომხების გენოციდის შესახებ. 1915 წელს, მათ საკუთარი თვალით იხილეს საკუთარი მეგობრებისა და კოლეგების ხოცვა-ჟლეტა. მრავალრიცხოვანი სომხური დიასპორა აშშ-ში უფრთხილდება ხსოვნას იმ მოვლენების შესახებ და საბქოთა კავშირის დაშლის შემდეგ სომხური წარმოშობის ამერიკელები აქტიურად იცავენ ისტორიული სამშობლოს ინტერესებს, რომელიც მძიმე დღეში აღმოჩნდა. პრაქტიკულად ვაშინგტონს არ შეუძლია თავისი პოლიტიკა ისე წარმართოს, რომ უგულვებელყოს სომხური წარმოშობის ამერიკელებისა და მათი ქრისტიან მოკავშირეების ინტერესები. მიუხედავად ამისა, აზერბაიჯანი იმდენად მნიშვნელოვანია, რომ მისი იგნორირება შეუძლებელია. ნავთობსადენ „ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანით“ ყოველდღიურად მილიონი ბარელი ნავთობი მიემართება ევროპისა და ისრაელისკენ. თუ გავითვალისწინებთ იანვარში მიღწეულ შეთანხმებას თურქმენეთსა და აზერბაიჯანს შორის – „დოსტლუგის“ საბადოს დამუშავების შესახებ – ამ ნავთობსადენის მნიშვნელობა კიდევ უფრო იზრდება. ამას გარდა, აზერბაიჯანი ერთადერთი ქვეყანაა, რომელიც ესაზღვრება, როგორც რუსეთს, ისე ირანს. აზერბაიჯანი უპირატესად მუსულმანური, შიიტური სახელმწიფოა, რომელსაც თბილი ურთიერთობა აქვს ისრაელთან. ეთნიკური აზერბაიჯანელების უმრავლესობა ცხოვრობს თანამედროვე ირანში. მჭიდრო კულტურულ და ეკონომიკურ კავშირებს ირანელებსა და აზერბაიჯანელებს შორის, დიდი მნიშვნელობა აქვს დასავლეთისთვის, რომელიც ცდილობს მოიპოვოს ინფორმაცია ირანის ბირთვულ პროგრამასა და სხვა მნიშვნელოვან საკითხებზე.
აზერბაიჯანელი ჩინოვნიკები ღიად ავლენენ დასავლეთთან ურთიერთობის განმტკიცების სურვილს. ამასობაში, სომხეთი ინარჩუნებს მეგობრულ ურთიერთობას, როგორც მოსკოვთან, ისე ირანთან. გასული წლის კონფლიქტის შემდეგ, კრემლმა განამტკიცა თავისი კონტროლი სომხეთზე. ისტორიაში ხშირად ხდებოდა, როცა სომეხი ქრისტიანები ითხოვდნენ დაცვას და მხოლოდ მოსკოვს ესმოდა მათი ვედრება. რუსი მშვიდობისმყოფელები და მუქარა – ესაა ერთადერთი ძალა, რაც აჩერებს აზერბაიჯანს, რათა საბოლოოდ არ დაეუფლოს მთიან ყარაბაღს.
რომ არა სომხეთ-აზერბაიჯანის კონფლიქტი, აზერბაიჯანი (მისი მოსახლეობა 3-ჯერ, მშპ კი 3.5-ჯერ აღემატება სომხეთისას) შეიძლება გამხდარიყო აშშ-ს კავკასიური პოლიტიკის ცენტრი, მიუხედავად იმისა, რომ დროდადრო ისმის შემაშფოთებელი ხმები ადამიანის უფლებათა დარღვევისა და კორუფციის შესახებ (FREDOOM HOUSE-მა – აზერბაიჯანი არათავისუფალ სახელმწიფოთა რიგში გაამწესა, TRANSPARENCY INTERNATIONAL -მა კი მას 180 ქვეყანას შორის 129-ე ადგილი მიუჩინა). ახლა, როცა აშშ-ს გამოჰყავს თავისი ძალები ავღანეთიდან და ამცირებს თავის კონტიგენტს ახლო აღმოსავლეთში, მას სჭირდება მოკავშირეები ადგილზე, რათა დაიცვას თავისი ინტერესები რეგიონში. აზერბაიჯანი არის ყველაზე მისაღები მოკავშირე, რომელსაც სურს და შეუძლია ამერიკის დახმარება. ურთიერთობის აწყობა ისე, რომ არ უკუაგდო სომხეთი, რთული ამოცანაა, თუმცა ვაშინგტონს აქვს გამოცდილება ურთიერთდაპირისპირებულ მოკავშირეებთან ურთიერთობისა. სამხრეთ კორეა და იაპონია, ისრაელი და საუდის არაბეთი – მეორე მსოფლიო ომის შემდგომ, ამერიკელმა დიპლომატებმა ისწავლეს რთული პრობლემების გადაჭრა.
გასულ კვირაში სამხედრო ტყვეების გადაცემამ, გააჩინა ორივე მხარესთან თანამშრომლობის შესაძლებლობა. იმედია, რომ ბაიდენის ადმინისტრაცია გამოიყენებს ამ წარმატებას, რათა კავკასია უფრო მშვიდობიან და რუსეთზე ნაკლებდამოკიდებულ რეგიონად იქცეს.